16:51:03 - چهار شنبه 10 جولای 2019
آیا آزربایجان جنوبی توان تامین انرژی مورد نیاز خود را دارد؟
آیا آزربایجان جنوبی توان تامین انرژی مورد نیاز خود را دارد؟

آیا آزربایجان جنوبی توان تامین انرژی مورد نیاز خود را دارد؟

بی شک یکی از مهمترین دغدغه کشورها چه در بحث توسعه اقتصاد و چه در زندگی روزمره مردم، تامین انرژی مورد نیاز است. برای تامین برق مصرفی خانگی و صنعت، حمل و نقل، سوخت و غبره کشورها بدنبال راه های تامین انرژی به صورت پایدار و کم هزینه هستند. به لحاظ نوع انرژی میتوان به دو دسته اشاره کرد. انرژی فسیلی (نفت و گاز و ذغال سنگ) و انرژی تجدید پذیر. انرژی تجدید پذیر نیز شامل انرژی اتمی، انرژی باد، خورشید و غیره است. در بحث انرژی دو مورد همواره مورد بحث کارشناسان بوده است.

  1. نوع سوخت مصرفی در آینده
  2. امنیت انرژی کشورها

در این مقاله قصد داریم به بررسی وضعیت آزربایجان جنوبی از حیث توانایی در تامین انرژی حول دو مساله مطرح شده در بالا بپردازیم و به سوالات زیر پاسخ دهیم.

آیا آزربایجان جنوبی برای تامین انرژی خود نیازمند نفت و گاز ایران است؟

برای آزربایجان جنوبی منابع جایگزین نفت ایران کدامند؟

پتانسیل آزربایجان جنوبی در انرژی های تجدید پذیر چگونه است؟

آیا اقتصاد بدون نفت برای آزربایجان جنوبی امکان پذیر است؟

دلایل وابستگی صادرات انرژی ایران به آزربایجان جنوبی چیست؟

امروزه کشورهای وارد کننده انرژی تمایل دارند انرژیهای تجدید پذیر را جایگزین سوخت فسیلی نمایند. به طوری که در سال 1970 سهم انرژی های قسیلی 95 درصد بوده که در سال 2000 به 80 درصد کاهش یافت. تمایل به کاهش استفاده از سوخت فسیلی هم نزد کشورهای توسعه یافته و صنعتی و هم نزد کشورهای در حال توسعه دیده میشود. علارقم اینکه کشورهای توسعه یافته و صنعتی 80 درصد از انرژی ها را در کل دنیا مصرف میکنند، در سال 2015 کشورهایی مثل فنلاند 40 درصد، استونی 13 درصد و سوئد 25 درصد از سوخت فسیلی استفاده کردهاند. فرانسه نیز در سال 1970 حدود 95 دصد انرژی خود را از طریق سوخت فسیلی تامین مینمود که این رقم در سال 2013 به 48 درصد رسید. میتوان آلودگی محیط زیست، خودکفایی در تولید انرژی، نوسان قیمت و شوکهای نفتی، عدم اطمینان از عرضه پایدار انرژی، افزایش قیمت روز افزون، پایانپذیری انرژی فسیلی و تلاش برای کاهش واردات را از دلایل تمایل کشورها برای توسعه انرژیهای تجدید پذیر دانست.

امروزه کشورهای در حال توسعه صادر کننده نفت تقریبا تمامی نیاز خود را از انرژی فسیلی تامین میکنند. این کشورها به جهت دارا بودن منابع عظیم نفتی، سرمایه بر بودن و نبود تکنولوژی مورد نیاز، تمامی انرژی مصرفی را از منابع نفت و گاز تامین میکنند. این مساله علاوه بر صدمات جدی بر محیط زیست، با توجه به پایان پذیر بودن منابع نفتی میتواند این کورها را در بلندمدت با مشکلات بسیاری مواجه کند بطوری که بسیاری از کشورهای صادر کننده انرژی در آینده وارد کننده انرژی خواهند بود. در همین راستا کشورهایی نظیر کانادا با آینده نگری، با وجود منابع عظیم نفتی، تنها 74 درصد از انرژی مورد نیازش را از سوخت فسیلی تامین میکند. نروژ نیز به عنوان ثروتمندترین کشور نفتی اروپا تنها 57 درصد نیازش را از سوخت فسیلی تامین میکند. حتی کشورهایی نظیر عراق، کویت و عربستان نیز سرمایه گذاریهای عظیمی را در تولبد انرژی از طریق نیروگاه‌های تجدیدپذیر انجام دادهاند.

در ایران نیز به دلیل وجود منابع نفتی و عدم سرمایه گذاری در بخش انرژیهای تجدید پذیر، تنهاترین منبع موجود سوخت فسیلی است. در ایجا یک سوال اساسی قابل طرح است. آیا آزربایجان جنوبی برای تامین انرژی خود نیازمند نفت و گاز ایران خواهد بود؟ برای پاسخ به این سوال پتانسیل آزربایجان جنوبی در تولید انرژی، امکان ارتقای بهره وری انرژی، موقعیت استراتژیک و امکان واردات انرژی از کشورها باید مورد بررسی قرار گیرد.

یکی از مهمترین آنرژی های تجدید پذیر، انرژی خورشیدی است. آزربایجان جنوبی یکی از مناطقی است که بر روی کمربند خورشیدی (Solar Belt) واقع شده که پتانسیل بسیار بالایی برای استفاده از انرژی خورشیدی دارند. پروژه‌های امکان‌سنجی نشان می‌دهند که سایر عناصر لازم از جمله مواد معدنی مورد نیاز برای این کار نیز وجود دارد. تنوع عوامل زمین‌شناسی آذربایجان نظیر پدیده‌های ماگماتیسم و متامورفیسم و شرایط ویژه حوضه‌های رسوبی موجود در این مناطق، باعث شده مجموعه غنی از ذخایر معدنی فلزی و غیرفلزی در آن شکل بگیرد. به گفته کارشناسان حوزه معدن، آذربایجان در چهارراه متالورژی دنیا قرار گرفته و کمربند آلپ- هیمالیا و آسیای صغیر از آذربایجان عبور می‌کند. تاکنون فقط در آذربایجان شرقی وجود ۵۲ نوع ماده معدنی از تعداد ۶۸ نوع مواد معدنی موجود در کشور در این استان شناسایی شده است.  بعنوان مثال می‌توان از دسترسی به منابع غنی سیلیکون اشاره کرد. سیلیکون همان ماده‌ی خامی است که برای تولید سلول‌های فتوولتائیک مورد استفاده قرار می‌گیرد. منظور از فتوولتائیک پدیده‌ای است که در اثر آن انرژی تابشی مستقیماً به انرژی الکتریکی تبدیل می‌شود.

انرژی تابشی گسیل شده از خورشید به زمین در هر ساعت از مقدار کل انرژی مصرفی ساکنان زمین در طول یک‌سال بیشتر است و تولید الکتریسیته از اهداف عمده کاربرد انرژی‌های تجدیدپذیر به‌ویژه انرژی خورشید است. آذربایجان جنوبی حدود 300 روز آفتابی در سال و سالانه یک‌هزارو 850 ساعت تحت تاثیر تابش موثر خورشید واقع می‌شود. این ظرفیت در کنار میانگین دمای پایین در طول سال موقعیتی منحصر به‌فرد به‌وجود می‌آورد که ضمن دریافت بیشینه انرژی از پنل‌های خورشیدی شاهد حداقل تلفات در کل سیستم نیز خواهیم بود. از سوی دیگر، با توجه به اینکه آذربایجان‌ کوهستانی و دارای اقلیم سردسیری است و اکثر مناطق آن در ارتفاعی بالاتر از یک‌هزار متر از سطح دریا واقع شده‌اند، از این رو توان دریافتی تابش کلی خورشید در آن بیشتر است که اگر تجهیزات لازم فراهم شود، می‌توان از این قابلیت و مزایای متعدد آن بهره‌برداری کرد. ساعات آفتابی یکی از مهم‌ترین پارامترهای اقلیمی است این پارامتر تحت تاثیر چند عامل موثر بر تابش از جمله مدت زمان تابش است که خود معلول عرض جغرافیایی است که بر روی ساعات آفتابی بسیار تاثیرگذار است. پنل‌های خورشیدی در دمای پایین‌تر برق بیشتری تولید می‌کنند. بنابراین آذربایجان به‌ دلیل موقعیت جغرافیایی، شرایط خاص آب و هوایی، میانگین دمایی و از لحاظ ساعات آفتابی از وضعیت مناسبی در استفاده از انرژی خورشیدی برخوردار است. در اینجا ذکر یک نکته بسیار مهم است و آن اینکه علارقم باور عموم مبنی بر پتانسیل بالای کویر مرکزی ایران که تقریبا تمامی روزهای سال آفتابی است، به دلیل وجود گرد و غبار و طوفان شن امکان نصب پنلهای خورشیدی به هیچ وجه امکان پذیر نمیباشد.

وجود مناطق بادخیز در کشور ایران و آذربایجان جنوبی، بستر مناسبی جهت گسترش بهره برداری از توربین های بادی فراهم کرده است. طبق اطلس بادی تهیه شده در ایران و بر اساس اطلاعات دریافتی از 60 ایستگاه و در مناطق مختلف کشور، میزان ظرفیت اسمی سایتها در حدود 60000 مگاوات می باشد. بر پایه پیش بینی های صورت گرفته، میزان انرژی قابل استحصال بادی در ایران از لحاظ اقتصادی بالغ بر 18000 مگاوات تخمین زده می شود که موید پتانسیل قابل توجه در زمینه احداث نیروگاههای بادی و همچنین اقتصادی بودن سرمایه گذاری در صنعت انرژی بادی می باشد.  در انجام پروژه پتانسیل سنجی بادی در ایران شرکت لامایر آلمان نیز به عنوان مشاور همکاری داشته است و و بر اساس مطالعات شرکت مذکور پتانسیل بادی قابل استحصال در ایران در حدود 100 هزار مگاوات برآورد گردیده است (سازمان انرژی هلی تجدید پذیر وزارت نیرو). بر اساس نقشه منتشر شده در این اطلس، در زمینه پتانسیل تولید انرژی از طریق باد، اکثر مناطق آزربایجان جنوبی دارایی توان تولیدی متوسط و بالای متوسط هستند. کوهستانی بودن و وجود بادهای موسمی اطراف دریاچه اورومیه و غرب دریای خزر از عوامل جغرافیایی بالا بودن این پتانسیل است.

از دیگر منابع تولید انرژی تجدید پذیر، انرژی زمین گرمایی است. انرژی حرارتی موجود در زیر پوسته زمین، انرژی زمین‌ گرمایی نامیده می‎شود. در حقیقت زمین منبع عظیمی از انرژی حرارتی است که ‌این حرارت به طرق متفاوتی از جمله فوران‎های آتشفشانی، آب‎های موجود در سیستم‎های زمین‌گرمایی و یا بواسطه خاصـیت رسـانایی از بخش‌های درونی به سطح زمین هدایت می‎شود. به رغم پتانسیل‎های بسیار مناسب به منظور کاربرد انرژی زمین گرمایی، به دلیل نبود فناوری و عدم سرمایه گذاری، بهره‏برداری از پتانسیل‎های نیروگاه‎های زمین گرمایی صورت گرفته است. در ایران بر اساس اطلس انرژی زمین گرمایی موجود، پتانسیل انرژى زمین گرمایى در ایران براساس مطالعات انجام شده  شناسایى شده است که شامل منطقة سبلان ، مشکین شهر، سرعین،  دماوند،  ماکو،  خوى،  سهند، تفتان ، بیرجند، تکاب، هشترود، بیابانک اصفهان، محلات، رامسر، بندرعباس، میناب، بوشهر، کازرون و  منطقة لار بستک است. جدول زیر نشان دهنده پتانسیل بسیار بالای آذربایجان جنوبی در نیروگاه‎های زمین گرمایی است.

جدول پتانسیل سنجی انرژی زمین گرمایی (کیلو ژول)

ردیف نام استان تعداد تقریبی چشمه های آب گرم تعداد مناطق زمین گرمایی احتمالی انرژی حرارتی

(Kj)

1 آذربایجان شرقی 15 7 1016 ×51.8
2 آذربایجان غربی 41 10 16 10×74
3 اردبیل 50 6 16 10×44.4
4 اصفهان 6 4 16 10×29.6
5 ایلام 2 1 16 10×7.4
6 بوشهر 3 3 16 10×22.2
7 تهران
8 چهارمحال و بختیاری 1 1 16 10×7.4
9 خراسان جنوبی 1 1 16 10×7.4
10 خراسان رضوی 3 3 16 10×22.2
11 خراسان شمالی 3 3 16 10×22.2
12 خوزستان
13 زنجان 3 3 16 10×22.2
14 سمنان 1 1 16 10×7.4
15 سیستان و بلوچستان 10 5 16 10×37
16 فارس 3 3 16 10×22.2
17 قزوین 4 4 16 10×29.6
18 قم
19 کردستان
20 کرمان 9 8 16 10×59.2
21 کرمانشاه 2 2 16 10×14.8
22 کهکیلویه و بویراحمد 1 1 16 10×7.4
23 گلستان 1 1 16 10×7.4
24 گیلان 2 2 16 10×14.8
25 لرستان 2 2 16 10×14.8
26 مازندران 5 5 16 10×37
27 مرکزی 6 1 16 10×7.4
28 هرمزگان 16 14 16 10×103.6
29 همدان
30 یزد 1 1 16 10×7.4

منبع: سازمان انرژی های نوایران(سانا)

علاوه بر بحث پتانسیل در انرژی های تجدید پذیر باید به میزان بهره وری انرژی نیز اشاره داشت. چراکه با بالا بردن بهرهوری قطعا نیاز به مصرف انرژی کاهش خواهد یافت. یکی از مهمترین شاخص ها در این زمینه، تولید ناخالص داخلی به ازای هر یک کیلوگرک نفت است. در ایران این شاخص معادل 5.6 دلار است در حالی که متوسط جهانی این شاخص 7.9 و در اتحدیه اروپا 11.4 است. این عدد برای ترکیه 14.1 و آزربایجان شمالی 11.2 است.

بطور کلی در آذربایجان جنوبی، قابلیت استفاده از انرژی باد، انرژی خورشیدی و انرژی زمین گرمایی بسیار بالا است. ویژگیهای جغرافیایی، آب و هوایی و زمین شناسی (نواحی آتشفشانی و زلزله خیز و چشمه های آبگرم)، آذربایجان جنوبی را در صورت سرمایه گذاری در این بخش کاملا از مصرف سوخت فسیلی بی نیاز میکند. علاوه بر این، انرژی بیوماس به وسیله استفاده از همه اجزای قابل تجزیه زیستی مانند پسماندها، فاضلاب ها، زائدات كشاورزی، زباله های شهری و صنعتی و همچنین بهره مندی از بیوگاز از طریق زباله گاه ها وجود دارد. بنابراین آذربایجان جنوبی یکی از معدود مناطق در دنیا میباشد که پتانسیل تولید انرژی تجدید پذیر از تمام شیوه های موجود را دارد.

شاید در نگاه اول بنظر برسد که استفاده از انرژیهای تجدید پذیر زمانبر و سرمایه بر بوده و برای کوتاه مدت آذربایجان جنوبی نیازمند نفت و گاز ایران است و منبع جایگزینی وجود ندارد. نکته اول وجود منابع نفتی در آزربایجان جنوبی است که اکنون قابلیت بهره برداری دارد. دو میدان نفتی بزرگ در منطقه مغان با 50 میلیارد بشکه ذخایر از نوع نفت سبک و 300 تریلیون فوت مکعب گاز در حوزه رسوبی مغان یکی از غنی ترین و مرغوب ترین ذخائر نفتی خاورمیانه وجهان بشمار میرود. وجود این منبع عظیم در حالی کشف شده است که بنا بر گزارش آژانس بین المللی انرژی (IEA)، که با عنوان ” بازار گاز طبیعی 2017 ” منتشر شده است، مصرف جهانی گاز طبیعی، سالانه با رشد تقاضای 1.6 درصدی٬ در سال 2022 از 3.6 تریلیون متر مکعب فعلی به حدود 4 تریلیون متر مکعب خواهد رسید. بنابراین حتی با وجود صادرات نفت و گاز، آذربایجان جنوبی توانایی استفاده از ذخائر نفت و گاز برای سالهای دور را دارا میباشد. نکته دوم وجود منابع عظیم نفتی در آزربایجان شمالی است که به دلیل مجاورت و بعد مسافت کوتاه به لحاظ اقتصادی واردات نیز میتواند مقرون به صرفه باشد. اما نکته مهم این است که اگر نگاه سطحی به انرژی و اقتصاد را کنار بگذاریم، خواهیم دید که در زمینه اقتصاد انرژی این کشور ایران است که کاملا به آزربایجان جنوبی وابسته است. همانگونه که عنوان شد آزربایجان جنوبی چه به لحاظ پتانسیل بالا در انرژی تجدید پذیر و چه به لحاظ وجود منابع سرشار نفت و گاز و امکان واردات انرژی از آزربایجان شمالی کاملا بی نیاز از نفت و گاز ایران است. اما کشور ایران برای صادرات نفت و گاز خود به اروپا، نیازمند آزربایجان جنوبی است. بر همگان روشن است که اقتصاد بدون نفت و گاز برای ایران قابل تصور نیست و ایران همواره نیازمند صادرات نفت و گاز به اروپا از طریق آزربایجان جنوبی بوده و جایگزین دیگری وجود نداشته و یا بسیار پر هزینه خواهد بود.

به عنوان جمع بندی میتوان نتیجه گرفت که آزربایجان جنوبی هیچ گونه نیازمندی به انرژی ایران چه در کوتاه مدت و چه در بلند مدت نداشته و قادر است نه تنها به راحتی نیازهای خود را تامین نماید بلکه به یکی از کشورهای صادر کننده انرژی تبدیل شود. علاوه بر این یکی از معدود کشورهایی خواهد بود که از پتانسیل و توانایی بسیار بالایی در تولید انرژی های پاک و تجدید پذیر برخوردار است که به نوبه خود اثرات مثبت محیط زیستی خود را نیز خواهد داشت. همچنین به لحاظ موقعیت جغرافیایی، آزربایجان جنوبی به عنوان کریدور شرق و غرب، یگانه راه مقرون به صرفه برای ایران برای ارتباط تجاری با اروپا و صادرات نفت و گاز به قاره اروپا است.

منبع:
GAMOH GAMOH GAMOH گاموح GAMOH GAMOH