12:25:04 - سه‌شنبه 7 جولای 2020
موقعیت و پتانسیل ژئواکونومیک آذربایجان جنوبی
موقعیت و پتانسیل ژئواکونومیک آذربایجان جنوبی طبیعتا هر نظام سياسی جهت دستیابی به منافع ملی باید به امر اقتصاد توجه ویژه ای داشته باشد. اقتصاد از آن حوزههایی است که علاوه بر اهمیت سیاستها و تصمیمات اقتصادی، خود وابسته به سياست خارجی بوده و در عین حال خود یکی از پایه های اصلی آنرا شکل […]

موقعیت و پتانسیل ژئواکونومیک آذربایجان جنوبی

طبیعتا هر نظام سياسی جهت دستیابی به منافع ملی باید به امر اقتصاد توجه ویژه ای داشته باشد. اقتصاد از آن حوزههایی است که علاوه بر اهمیت سیاستها و تصمیمات اقتصادی، خود وابسته به سياست خارجی بوده و در عین حال خود یکی از پایه های اصلی آنرا شکل میبخشد. در واقع اقتصاد و سیاست مدام در حال تأثیر گذاری و تأثیر پذیری از یکدیگرند. در این بین دیپلماسي اقتصادی به عنوان ابزاری نوین، کارآمد و قدرتمند در نظام اقتصاد جهانی شناخته میشود. هدف دیپلماسی اقتصادی تعامل با نظام اقتصادی جهانی و بهره گیری از ظرفیتها و روندهای فراملّی در کنار امکانات و منابع ملّی است تا نظامهای سیاسی به اهداف توسعه ای خود دست یابند. لذا برای توسعه اقتصادی یک کشور، دستگاه دیپلماسی و سیاست خارجی از اهمیت حیاتی برخوردار است، به نحوی که دستگاه سیاست خارجی کشورها از اقدامات حوزه سیاست خارجی برای تأمین اهداف اقتصادی خود در مسيرتوسعه ملی با توجه به بنیانها و ظرفیتهای ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک خوداستفاده ميکنند. اما اهمیت اقتصاد در مباحث ژئوپلیتیک پس از جنگ  سرد پر رنگ تر شد.  به گونه ای  که  ژئوپلیتیک از رهیافت نظامی و ژئواستراتژیک، رویکردی اقتصادی یافت. با تغییر جهت مفهوم قدرت در جغرافیای سیاسی، از سیاست به اقتصاد، واژه ژئواکونومی مطرح شد که ویژگیها و سطح توسعه اقتصادی، منابع اقتصادی ازجمله منابع طبیعی و موقعیت جغرافیایی، بسیار مهم ارزیابی میشود. از ویژگیهای دوران حاکمیت ژئواکونومی، اهمیت اقتصاد در عرصه جهانی و تشکیل گروهبندی های منطقه ای بر بنیاد اقتصاد است. در واقع ملاك قدرت در قرن بيست و يكم، توانمنديهاي اقتصادي در سطح بين المللي است.

حال با توجه به اهمیت موقعیت ژئو اکونومیک باید دید آذربایجان جنوبی از چه شرایط و جایگاهی برخوردار است؟ همچنین، آذربایجان جنوبی با تکیه بر موقعیت ژئوپلیتیک و دیگر عوامل جغرافیایی، چگونه میتواند با تدوین یک سیاست خارجی و اقتصادی در عرصه بین الملل اثرگذاری داشته و موجبات رفاه ملت تورک آذربایجان جنوبی را فراهم آورد؟

آذربایجان جنوبی از شمال شرقی به دریای خزر، از غرب با ترکیه، از شمال با آذربایجان شمالی و منطقه قفقاز ارتباط دارد. این منطقه علاوه بر دارا بودن تنوع آب و هوایی، به لحاظ ارتفاع نیز منطقه ای دارای پستی و بلندیهای متنوعی است. موقعیت جغرافیای این منطقه به لحاظ ژئوپلیتیک بسیار حائز اهمیت است. چرا که چهار راه ارتباطی شرق و غرب و شمال و جنوب است.  یکی از مهمترین پتانسیلهای ژئواکونومیک، راه های ارتباطی و حمل و نقل است. به عنوان مثال شهری همچون استانبول به لحاظ بهره گیری از این موقعیت توانسته است تا پل ارتباطی بین شرق وغرب بوده و سالانه ده ها میلیون مسافر از فرودگاه های این کشور به شکل ترانزیت استفاده میکنند. آذربایجان جنوبی نیز با قرار گرفتن در موقعیت خاص جغرافیای همین ویژگی را دارد و میتواند سالانه درامد کلانی از این طریق بدست آورد. حتی هواپیماهای مسافری و باری که وارد آسمان یک کشور میشوند عوارضی را پرداخت مینمایند که بر حسب وزن و طول مسیر طی شده این عوارض محاسبه میشود. میتوان گفت تنها مسیر هوایی جغرافیای ایران برای ارتباط با اروپا، آذربایجان جنوبی است و حتی اغلب کشورهای آسیایی برای سفر به اروپا الزاما از آسمان آذربایجان جنوبی تردد خواهند کرد که میتواند درآمد سرشاری را نسیب آذربایجان جنوبی کند.

از سویی دیگر، آذربایجان جنوبی تنها مسیر ارتباط زمینی، ریلی و خطوط لوله های گاز صادراتی جغرافیای ایران به ترکیه و اروپا است. بنابراین ارتباط هوایی، زمینی و  ریلی جغرافیای ایران و جنوب آسیا با اروپا کاملا وابسته به آذربایجان جنوبی است. به شکلی که جغرافیای ایران بدون اجازه آذربایجان جنوبی عملا قادر به ایجاد ارتباط با اروپا نبوده و یا مجبور به انتخاب مسیرهای بسیار پرهزینه خواهد شد. بنابراین در حال حاضر در جغرافیای ایران، آذربایجان جنوبی در حکم دهلیز کریدورهاي ارتباطی شمال – جنوب و شرق – غرب از ظرفیت هاي بالایی برخوردار است.

فارغ از بحث تجارت آنچه اهمیت موقعیت آذربایجان جنوبی به عنوان پل ارتباطی شرق و غرب را دو چندان میکند قرارگرفتن آذربایجان جنوبی در کانون بیضی انرژی جهان است؛ به شکلی که آذربایجان جنوبی بین دو انبار انرژی جهان یعنی خیلج عربی و دریای خزر قرار داشته و به عنوان دالان انرژي جدید بین آذربایجان و اروپا مطرح است. لذا علاوه بر کسب درآمد از این موقعیت ویژه، تأمین انرژی برای آذربایجان جنوبی به امری تضمین شده بدل میشود. چرا که در شمال، آذربایجان شمالی قرار داشته که دارای منابع نفتی غنی ای است و همچنین مسیر عبور انرژی در آذربایجان جنوبی قرار دارد. هر چند که آذربایجان جنوبی خود نیز دارای منابع غنی نفت و گاز است که در صورت نیاز میتوان اقدام به استخراج آن نمود و یا برای نسلهای آینده به ارث گذاشت.

یکی دیگر از موقعیتها و پتانسیل ویژه اقتصادی آذربایجان جنوبی برخورداری از امکانات کشاورزی است که تقریبا تمامی کشورهای خاورمیانه از آن محروم هستند. در سطح منطقه خاورميانه، آذربایجان جنوبی از نظر برخورداري از منابع آب و اراضی قابل کشت دومين كشور پس از تركيه مي باشد. کمبود مواد غذایی امروزه به یک مسأله جدی و امنیتی تبدیل شده است و بشریت برای تأمین غذای خود در آینده نزدیک به شدت دچار مشکل خواهد شد. امروزه نزدیک یک میلیارد انسان از گرسنگی رنج برده و این مسأله سبب میشود تا تأمین امنیت غذایی به یکی از اولویتهای سیاستگذاران کشورها تبدیل شود. به طوری که کشورهایی نظیر قطر و ژاپن با اجاره بلند مدت اراضی کشاورزی در سایر کشورها به دنبال تأمین امنیت غذایی خود هستند؛ چراکه تا سی سال آینده حداقل یک میلیارد انسان به جمعیت کره زمین افزوده خواهد شد و تأمین غذای این تعداد عملا غیر ممکن خواهد بود. لذا کشورهای دارای اراضی قابل کشت و آب از اهمیت اقتصادی و سیاسی بالایی برخوردار هستند. جغرافیای ایران، کشوری خشک محسوب شده که تنها 10 درصد اراضی آن قابل کشت است که از این میزان حدود 75 درصد از اراضای قابل کشت، بسیار بی کیفیت هستند و اکثر اراضی مستعد کشاورزی در آذربایجان جنوبی قرار دارد. لذا امروزه آذربایجان جنوبی مسئول تأمین امنیت غذایی جغرافیای ایران شده است. مسئولین برای حفظ امنیت غذایی، فارغ از صرفه اقتصادی یا توجیه محیط زیستی، اکثر اراضی قابل کشت را برای تولید گندم تخصیص داده اند؛ به طوری که حدود 70 درصد از اراضی آذربایجان جنوبی برای کشت گندم و 30 درصد دیگر نیز عمدتا برای کشت محصولات استراتژیک دیگر اختصاص یافته اند. در حالی که در سالهای اخیر حدود 10 درصد از درآمدهای نفتی جغرافیای ایران صرف واردات محصولات کشاورزی میشود، آذربایجان جنوبی حتی با وجود استفاده از تکنولوژی کنونی در کشاورزی، دو برابر نیاز خود گندم تولید میکند. در حالی که اگر امنیت غذایی، منافع اقتصادی و محیط زیستی تنها آذربایجان جنوبی را در نظر گرفته شود، میتوان علاوه بر خود کفایی در تولید محصولاتی مثل گندم و تضمین امنیت غذایی، بیش از 2 میلیون هکتار اراضی کشاورزی را برای کشت محصولاتی مثل گیاهان دارویی و سایر گیاهان با ارزش اختصاص دهد که قطعا باعث توسعه صنعت و اشتغال صدها هزار نفر خواهد شد. بی شک آذربایجان جنوبی پتانسیل کشاورزی بسیار بالایی داشته که در صورت استفاده از تکنولوژی روز دنیا و انتخاب محصولات بر پایه صرفه اقتصادی، میتواند ضامن رفاه اقتصادی ملت تورک آذربایجان جنوبی شود. بنابراین با توجه به مسأله امنیت غذایی و ویژگی و پتانسیل موجود درآذربایجان جنوبی، این منطقه از اهمیت بسیار بالایی در حوزه ژئواکونومیک برخوردار است.

یکی دیگر از مباحث مهم و ویژگیهای منحصر بفرد آذربایجان جنوبی، امکان توسعه صنعتی و پتانسیل قوی این منطقه در این بخش است. توسعه صنعت در گرو وجود منابع تغذیه کننده آن است. در واقع کمبود محصولات کشاورزی، مواد معدنی، انرژی و آب و همچنین محدود بودن راه های ارتباطی بین المللی به شدت بر توسعه صنعتی تأثیر گذار است. چگونه میتوان در نبود محصولات کشاورزی از کشت و صنعت و یا در نبود تولید گیاهان دارویی از کارخانه های دارو سازی صحبت کرد؟ چگونه میتوان در نبود سنگهای معدنی و یا انرژی مورد نیاز از صنایع تبدیلی و یا صنایع مادر صحبت کرد؟ بنابراین لازمه توسعه صنعت وجود اراضی قابل کشت، انرژی و معادن است. در مورد اراضی قابل کشت بحث انجام شد. اما در زمینه معدن نیز آذربایجان جنوبی یکی از غنی ترین نقاط در دنیا چه از لحاظ کمی و چه از لحاظ کیفی است. به شکلی که به دلیل تنوع معادن موجود در آذربایجان جنوبی به آن لقب چهار راه متالوژی دنیا را داده اند. بنابراین میتوان نتیجه گرفت که همه زمینه ها پیش شرطهای لازم برای توسعه صنعتی در آذربایجان جنوبی فراهم است. این در حالی است که هم اکنون آذربایجان جنوبی یکی از توسعه نیافته ترین مناطق خاورمیانه به شمار میرود. به شکلی که با نگاهی به لیست 100 شرکت برتر صنعتی جغرافیای ایران میتوان دید که آذربایجان جنوبی سالها است هیچ سهمی از این لیست نداشته و تقریبا همه این شرکتها در تهران و استانهای مرکزی فارس زبان جغرافیای ایران تمرکز یافته اند. لازم به ذکر است که حدود 40 درصد از اقتصاد جغرافیای ایران محصول وجود این 100 شرکت است. کمتر نقطه ای در دنیا را میتوان پیدا کرد که همه عوامل مناسب برای توسعه صنعتی فراهم باشد. اما آذربایجان جنوبی یکی از این معدود مناطق بوده و موقعیتی ویژه دارد تا بتواند پتانسیل موجود در بخشهای کشاورزی، معدنی، انرژی و ارتباطات را ترکیب نموده و در توسعه صنعتی موفق عمل نماید.

یکی دیگر از خصوصیت بسیار مهم آذربایجان جنوبی قرار گرفتن آن در منطقه ای است که ترکیه و تورکهای شرق اروپا را به سایر کشورهای تورک متصل میکند. این ویژگی نه تنها از لحاظ سیاسی بلکه از لحاظ اقتصادی نیز بسیار اهمیت دارد. یکی از تئوریهای مطرح شده در سالهای اخیر تئوری جاذبه است که مورد توجه صاحبنظران اقتصادی و سیاست مداران قرار گرفته است. بر اساس این تئوری کشورهایی که از نظر ملیت، زبان، دین، فرهنگ و مشترکات تاریخی نزدیک باشند در مبادلات و ارتباطات اقتصادی بین المللی به واسطه آفرینش نوعی سرمایه اجتماعی و اعتماد سازی میتوانند ارتباطات اقتصادی با نتیجه برد-برد را تجربه نمایند. لذا دسترسی به دریای خزر و در نتیجه قرار گرفتن در میانه کشورهای ترک موقعیت ویژه اقتصادی و سیاسی را برای آذربایجان جنوبی فراهم میکند. دقیقا به همین دلیل است که همواره سعی شده تا با کردیزه نمودن آذربایجان غربی و قطع ارتباط استان اردبیل با دریای خزر، علاوه بر محروم کردن آذربایجان جنوبی از ظرفیتهای اقتصادی آن منطقه، ارتباط دنیای تورک را قطع نمایند.

در نتیجه میتوان عنوان نمود که آذربایجان جنوبی یکی از استراتژیک ترین نقاط دنیا محسوب میشود که این موقعیت ویژه این امکان را برای ملت تورک آذربایجان جنوبی فراهم میکند تا با مدیریت منطقی و کارآمد پتانسیل موجود، بتواند رفاه و امنیت را در این منطقه تضمین نماید. اما در صورت کوتاهی، همین ویژگی منحصر بفرد که میتواند عامل رفاه و خوشبختی باشد، میتواند به عاملی برای چپاول و استثمار توسط قدرتهای منطقه ای و جهانی (همانطور که امروز نیز آذربایجان جنوبی ویژگی یک مستعمره را دارد) تبدیل شود. لذا نقطه و مرز بین داشتن رفاه و یا مستعمره بودن، کسب استقلال سیاسی ملت آذربایجان جنوبی است. تا به امروز موقعیت منحصر بفرد آذربایجان جنوبی نه تنها در راستای خدمت به منافع ملت تورک آذربایجان جنوبی نبوده، بلکه همواره از این موقعیت برای تثبیت قدرت استعماری خود و استثمار این ملت استفاده شده است. بنابراین با کسب استقلال آذربایجان جنوبی میتوان از پتانسیل ژئوپلیتیک آن که در مجاورت منطقه حساس قفقاز، ترکیه و دریای خزر قرار دارد، به شکل مناسب استفاده نموده و جایگاه مهمی در معادلات سیاسی منطقه ایفا نمود. شرایط و استعدادهای ژئواکونومیک موجود در آذربایجان جنوبی به گونه ای به هم پیوستگی دارند که میتوانند باعث توسعه و ارتقا اهمیت و منافع یکدیگر شوند. به جرأت میتوان گفت موقعیت ژئواکونومیک آذربایجان جنوبی زیربنای مناسبی برای رشد و توسعه اقتصادی فراهم آورده که البته تنها در شرایطی میتوان از منافع آن بهره مند شد که با کسب استقلال سیاسی بتوان بر آن اعمال حاکمیت داشته و این پتانسیل را در جهت افزایش قدرت و رفاه ملت تورک آذربایجان جنوبی مدیریت کرد.

منبع:
GAMOH GAMOH GAMOH گاموح GAMOH GAMOH