16:35:35 - جمعه 21 آگوست 2020
آیا کشف ذخائر گازی در ترکیه اقتصاد و قدرت سیاسی این کشور را متحول خواهد کرد؟
آیا کشف ذخائر گازی در ترکیه اقتصاد و قدرت سیاسی این کشور را متحول خواهد کرد؟ رجب طیب اردوغان رئیس جمهور ترکیه مژده کشف میدان جدید گازی در دریای سیاه را با ظرفیت اولیه 320 میلیارد متر مکعب داد. این میدان گازی در منطقه تونا یک توسط کشتی فاتح کشف شده است، بر اساس برآوردهای […]

آیا کشف ذخائر گازی در ترکیه اقتصاد و قدرت سیاسی این کشور را متحول خواهد کرد؟

رجب طیب اردوغان رئیس جمهور ترکیه مژده کشف میدان جدید گازی در دریای سیاه را با ظرفیت اولیه 320 میلیارد متر مکعب داد. این میدان گازی در منطقه تونا یک توسط کشتی فاتح کشف شده است، بر اساس برآوردهای اولیه در سال 2023 وارد مدار تولید میشود. البته بر اساس گفته اردوغان احتمال کشف میادین جدید در این حوزه بالا است. این مسأله میتواند تأثیرات بسیاری بر اقتصاد و حتی قدرت سیاسی ترکیه داشته باشد. در این مقاله سعی شده است تا تأثیر کشف این میدان نفتی عظیم بر وضعیت اقتصادی ترکیه مورد بررسی قرار گیرد.

از مهمترین مسائل اقتصادی و سیاسی امروز جهان بحث انرژی و نیاز به تأمین آن برای تضمین فعالیتهای اقتصادی و نیاز روزمره مردم میباشد که به یکی از مهمترین دغدغه­های رهبران جهان تبدیل شده است. برخي از کارشناسان انرژي در عرصه بين المللي، انرژی را پس از امنيت و اقتصاد به عنوان حوزه سوم روابط بين الملل قلمداد کرده و آن را یکی از مهمترین مسائل قرن جاری ارزیابی نموده­اند. اهميت انرژي بدان حد است که مساله تامين انرژي و انتقال آن از کشورهاي صادر کننده به کشورهاي وارد کننده، تاکنون زمينه ساز بروز جنگ ها، کودتاها و ساير تحولات سياسي بين المللي شده است. تحت فشار قرار دادن اوکراین و برخی کشورهای اروپایی توسط روسیه از طریق افزایش قیمت گاز، انفجار خطوط نفت و گاز توسط تروریستهای پ.ک.ک و منازعات لیبی از جمله نمونه­های جنگ و مناقشات اخیر بر سر انرژی است. ایران نیز برای تحت فشار قرار دادن ترکیه علیرغم اینکه سود بالایی برای این کشور داشته و میتوانست فروش گاز ایران را تضمین نماید، از فروش گاز بیشتر به ترکیه خودداری نمود. بدین شکل که با روی کار آمدن دولت روحانی، در اواخر سال 92 که زمزه­های مذاکرات با آمریکا و رفع تحریمها شنیده میشد، مقامات ترکیه با تیم اقتصادی خود به تهران آمدند تا بر سر قرارداد گازی جدید که قرار بود میزان واردات گاز از ایران را به 20 میلیارد متر مکعب افزایش دهد مذاکره نمایند. در آن روزها، ترکیه بابت واردات هر هزار مترمکعب گاز وارداتی از ایران ٤٩٠ دلار پرداخت میکرد، در حالی که در همان دوره برای هر هزار مترمکعب گاز وارداتی از جمهوری آذربایجان و روسیه به ترتیب ٣٣٥ دلار و ٤٢٥ دلار هزینه میکرد. دولت ایران علیرغم این موقعیت ویژه و برای تحت قشار قرار دادن ترکیه و به امید توافق با آمریکا و رفع تحریمها از امضای این قرارداد خودداری نمود. 

همچنان که گفته شد اقتصاد و حتی امنیت کشورهای وارد کننده انرژی به میزان بالایی وابسته به انرژیهای فسیلی همچون نفت و گاز است. به همین دلیل است که کشورهای فاقد منابع نفتی و گازی سعی دارند تا از انرژیهای تجدید پذیر استفاده نموده و بهره­وری انرژی را تا حد ممکن افزایش دهند. برای بررسی اقتصاد ترکیه و میزان وابستگی و تأثیر پذیری اقتصاد این کشور از واردات انرژی باید مرور کوتاهی به اقتصاد این کشور و فعالیتهای انجام گرفته در حوزه انرژی داشته باشیم تا بتوان تحلیل مناسبی از تأثیر کشف میادین گازی جدید بر وضعیت اقتصادی و مناسبات سیاسی ترکیه در سطح جهانی ارائه نمود. خلاصه وضعیت اقتصادی ترکیه در 10 سال گذشته در جدول زیر گزارش شده است که نشان میدهد این کشور هرچند هنوز به لحاظ توسعه اقتصادی جز کشورهای در حال توسعه قرار دارد، جز بیست کشور بزرگ اقتصادی بوده و به سرعت در حال تبدیل شدن به کشوری توسعه یافته است که در این بین کشف ذخائر انرژی و یا تأمین انرژی ارزان قیمت برای سالهای آینده، این پروسه را تسریع خواهد نمود.

همچنان که مشخص است همواره رشد اقتصادی ترکیه مثبت بوده ولی این سرعت رشد نزولی بوده است. کاهش سرعت رشد اقتصاد در ترکیه به دو دلیل صورت گرفته است که یکی مربوط به روند طبیعی اقتصاد است و دومی مربوط به بالا رفتن نیاز به انرژی در این کشور میشود. در مورد روند طبیعی اقتصاد میتوان عنوان نمود که با تداوم رشد اقتصادی برای سالهای متوالی، بخصوص اگر این نرخ رشد بالا باشد، باعث میشود تا ظرفیتهای بخشهای مستعد رشد به سرعت پر شوند. در واقع یک کشور در حال توسعه در ابتدای راه با اولویت بندی، در بخشهایی مختلفی سرمایه گذاری میکند که بازده بالایی داشته باشند. اما در ادامه کار، ظرفیت برای توسعه این بخشها تکمیل شده و کشور مجبور است تا در مرحله بعد پروژه­هایی را انتخاب نماید که بازده کمتری از پروژه­های قبلی دارند و تکرار این فرایند باعث میشود پس از چند دوره رشد بالا و متداوم، سرعت رشد اقتصاد کاهش پیدا کند که یکی از نشانه­های ورود این کشور به زمره کشورهای توسعه یافته ارزیابی میشود. اما با صنعتی شدن یک اقتصاد طبیعتاً نیاز آن کشور برای مصرف انرژی بیشتر شده و تأمین انرژی بیشتر میتواند کشور را با دو مشکل مواجه نماید. مشکل اول مربوط به بالا رفتن هزینه واردات انرژی و تاثیر آن بر تراز تجاری است و مشکل دوم وابسته نمودن آن کشور از لحاظ اقتصادی و سیاسی به کشورهای صادر کننده انرژی است. به عنوان نمونه روسیه بزرگترین صادرکننده ی گاز به ترکیه بوده و حدود 50 درصد نیاز به گاز طبیعی این کشور را تأمین میکند. بعد از روسیه ایران با 16 درصد و آذربایجان با 10 درصد، دیگر کشورهای تأمین کننده­ گاز این کشور هستند. با توجه به اینکه ترکیه بیش از 50 درصد گاز خود را از روسیه وارد میکند و اولین نیروگاه هسته‌ای این کشور در منطقه “آک کویو” با سرمایه گذاری ۲۲ میلیارد دلاری توسط شرکت‌های هسته‌ای روسیه در حال ساخت است، یک وابستگی به انرژی روسیه شکل میگیرد که میتواند در معادلات سیاسی تأثیر بسزایی داشته باشد. وابستگی به انرژی میتواند پاشنه آشیل اقتصاد هر کشوری باشد و بدین جهت در سالهای اخیر ترکیه سعی داشته تا با قراردادهای بلندمدت، عبور خطوط نفت و گاز از خاک ترکیه، افزایش ظرفیت ذخیره نفت و گاز، سرمایه گذاری بین المللی در میادین نفتی مختلف دنیا، توسعه صنایع تبدیلی نفت و کشف ذخائر انرژی در داخل مرزهای خود از این وابستگی بکاهد.

در جهان، سهم سوخت فسیلی از انرژی حدود 80 درصد است که در 20 سال اخیر تغییری نکرده است. ترکیه در سال 2000 حدود 86 درصد انرژی خود را از طریق سوختهای فسیلی تامین میکرده که این رقم طی سالیان اخیر تقریبا ثابت مانده است. یکی از دلایل حفظ سهم بالای انرژی فسیلی علیرغم توسعه استفاده از انرژی­های تجدید پذیر، توسعه صنعتی این کشور است که باعث شده انرژی­های تجدید پذیر پاسخگوی نیاز به انرژی این کشور نباشد. ترکیه در سال 2000 معادل 22.55 درصد از تولید ناخالص خود واردات کالا داشته که این رقم به دلیل توسعه تجارت خارجی این کشور به عدد 29.78 در سال 2019 رسیده است. این کشور در سال 2000 حدود 65 درصد از نیاز به انرژی را وارد میکرده که به دلیل توسعه صنعتی و رشد اقتصادی در این بازه و نیاز به انرژی بیشتر در سال 2019 این رقم به حدود 75 درصد افزایش پیدا کرده است. اما صادرات کالا و خدمات این کشور در سال 2000 معادل 19.44 درصد از تولید ناخالص داخلی بوده که در سال 2019 به 31.61 درصد رسیده است که رشد قابل توجهی محسوب میشود. بالا بودن حجم صادرات کالاهای غیر نفتی و خدمات، نسبت به واردات باعث میشود تا هزینه واردات انرژی برای ترکیه قابل تحملتر باشد.

همچنین در راستای کاهش آسیب پذیری ترکیه از وابستگی­اش به انرژی، همچنان که گفته شد، سعی شده است تا این کشور تبدیل به هاب انرژی در منطقه شده و صنایع تبدیلی نفتی را توسعه دهد. در سال 2016 ترکیه و روسیه در حاشیه بیست و سومین کنگره جهانی انرژی در استانبول توافقنامه خط لوله “ترکیش استریم” یا “جریان ترک” را به امضا رساندند. بر اساس این توافقنامه سالانه بیش از ۶۰ میلیارد مکعب گاز روسیه به ترکیه و اروپا صادر میشود. این توافقنامه بزرگترین قرارداد انرژی جهان است که علاوه بر تضمین انرژی مورد نیاز ترکیه و اروپا، برای ترکیه منافع اقتصادی بسیاری به همراه خواهد داشت، چراکه این خط لوله از خاک ترکیه به اروپا رسیده و موقعیت ترکیه به عنوان “هاب گازی منطقه” (کانون یا قطب تجاری و مبادلاتی) مستحکم‌تر شده است. تناسب واردات مواد خام نفتی و صادرات فراورده­های نفتی این کشور نیز قابل توجه بوده و توانسته است تا حد زیادی هزینه واردات انرژی را جبران نماید. واردات مواد خام نفتی ترکیه در سالهای اخیر به طور متوسط 45 میلیارد دلار بوده و در سال 2019 نسبت به سال قبل آن 54 درصد رشد داشته و به بیش از 31 میلیون تن رسیده است. البته ترکیه تمامی این واردات را برای مصرف داخلی وارد نکرده و حجم عظیمی از آن را مجددا به شکل خام و یا با تبدیل مواد خام به سایر محصولات نفتی صادر مینماید. صادرات این کشور در سال 2019 نسبت به سال 2018 حدود 61 درصد رشد داشته و به حدود 14 میلیون تن رسیده که مهمترین این محصولها شامل سوخت هواپیما، بنزین و گازوئیل است.

در بحث تامین بلندمدت انرژی ترکیه و با توجه به پایان قرارداد صادرات گاز ایران به ترکیه در سال ۲۰۲۶ این کشور به دنبال تضمین امنیت انرژی خود بوده است. در این راستا بر اساس قرارداد 3 ساله جدید ترکیه با توتال فرانسه، ترکیه بالغ بر ۲.۱ میلیون تن گاز مایع از این شرکت وارد می‌کند. همچنین در حاشیه کنفرانس امنیتی مونیخ ۲۰۲۰، ترامپ و اردوغان با هدف رساندن سطح معاملات تجاری دو طرف به سالانه ۱۰۰ میلیارد دلار که صادرات LNG آمریکا به ترکیه بخش مهمی از آن محسوب میشود به توافق رسیده­اند.

واردات انرژی بخش بزرگی از بودجه ترکیه را شامل شده و مهمترین عامل کسری تراز جاری این کشور بوده که باعث شده این کشور به دنبال استفاده از انرژی­های تجدید پذیر و افزایش بهره­وری انرژی باشد. ساخت نیروگاه هسته­ای، نیروگاه­های خورشیدی و بادی و همچنین تولید برق از سدهای آبی این کشور، بخشی بزرگی از پروژ­های عظیم اقتصادی این کشور را شامل میشوند که در سالهای نه چندان دور میتواند سهم بزرگی در تامین انرژی این کشور ایفا نماید. واردات سوخت فسیلی در سال 2010 معادل 13.94 درصد از تولید ناخالص داخلی ترکیه بوده که این رقم در سال 2019 به 7.62 درصد کاهش پیدا کرده است که مهمترین دلیل آن افزایش قابل توجه تولید ناخالص داخلی این کشور بوده که در این بازه زمانی 2.5 برابر شده است. بنابراین انتظار میرود از طرفی با گذشت زمان و تداوم رشد اقتصادی ترکیه و از طرفی دیگر با افتتاح پروژه­های مختلف تولید انرژی این کشور، شاهد سهم کمتر واردات انرژی از تولید ناخالص داخلی این کشور باشیم که میتواند نشانه بسیار خوبی به لحاظ اقتصادی باشد.  همچنین متوسط نسبت تولید ناخالص داخلی به واحد انرژی در دنیا حدود 8.5 است که در سال 2000 حدود 7.01 بوده است که نشان میدهد بهره وری انرژی در دنیا افزایش داشته است. این رقم در سال 2000 برای ترکیه حدود 12.88 بوده که به حدود 16 در سال جاری رسیده است. بنابراین بهره وری انرژی در این کشور هم ردیف با کشورهایی همچون آلمان، ایتالیا و اتریش میباشد.

کشف منابع گازی در مقطع کنونی خبر بسیار خوبی برای ملت ترکیه بوده و میتواند زمینه ساز رشد و توسعه هر چه بیشتر این کشور باشد. ترکیه بین سالهای 2013 تا 2018 حدود 213 میلیارد دلار برای واردات انرژی هزینه نموده است که باعث کسری بودجه و تراز تجاری این کشور شده است. به طوری که این کشور سالانه تقریبا 45 میلیارد دلار از سمت انرژی دچار کسری تراز تجاری است که عامل مهمی در ایجاد تورم و عدم توسعه هر چه بیشتر اقتصاد است. اگر ترکیه بتواند منابع انرژی جدیدی کشف کرده و نیازهای خود را، حتی برای چند سال تأمین نماید، این امر میتواند فرصتی را برای این کشور فراهم آورد تا هزینه واردات انرژی را برای سرمایه گذاری در بخشهای مختلف اقتصاد صرف نموده و باعث اشتغال زایی، کاهش تورم و افزایش رشد اقتصادی شود.

کشف منابع انرژی میتواند اهمیت ژئو اکونومیک و ژئوپلیتیک منطقه را دگرگون کرده و بر معادلات سیاسی و اقتصادی جاری تاثیر گذار باشد و به عنوان برگ برنده در مناسبات سیاسی جاری مورد استفاده ترکیه قرار گیرد. چراکه همواره یکی از مسائل مهم برای ترکیه، اطمینان از امنیت انرژی بوده است که مسلما در مذاکرات اقتصادی عاملی منفی برای این کشور به حساب می­آمد. کشف میادین گازی جدید میتواند قیمت انرژی در بازارهای جهانی کاهش دهد که قطعا خبر خوبی برای اعضای اوپک پلاس نخواهد بود. در این بین علاوه بر ترکیه و صادر کنندگان انرژی، ایران نیز از این مسئله تأثیر خواهد پذیرفت. ترکیه که از دیر باز به عنوان یکی از مشتریان گاز و نفت ایران مطرح بوده، اکنون با توسعه انرژی­های تجدید پذیر، افزایش بهره­وری انرژی و کشف ذخائر گازی جدید، میتواند برای سالهای زیادی از خرید نفت ایران چشم پوشی کند. همچنین این کشور با تبدیل به هاب انرژی در منطقه در کنار کشف ذخائر گازی، وابستگی خود به گاز ایران را کاهش داده است. حتی میتوان عنوان نمود که با توجه به عدم تمایل کشورها به خرید گاز ایران، فرصتی برای ترکیه فراهم است تا بتواند امتیازات ویژه­ای از ایران در صورت تمدید قرارداد دریافت نماید.

موضوع مهم دیگر بحث هزینه سرمایه­گذاری و زمان مورد نیاز برای استخراج گاز است. استخراج گاز کشف شده در دریای سیاه میتواند چند سال به طول انجامیده و هزینه چند ده میلیلارد دلاری را برای ترکیه در بر داشته باشد که با توجه به میزان هزینه ترکیه برای واردات انرژی رقم قابل توجهی نیست. ترکیه همچنین میتواند از منابع داخلی و خارجی برای سرمایه گذاری استفاده نماید و از آنجا که این سرمایه گذاری در طول چند سال انجام میشود نمیتوان انتظار داشت که ترکیه برای تامین سرمایه مورد نیاز مشکلی داشته باشد. از طرفی فعال شدن بخش نفت در ترکیه میتواند باعث کمک به جذب سرمایه خارجی، اشتغالزایی و رشد اقتصادی ترکیه شده و در عین حال باعث تقویت قدرت چانه زنی در مذاکرات بین المللی گردد و قدرت سیاسی این کشور را تا حد قابل توجهی افزایش دهد. شاید به جرأت میتوان گفت که اکنون ترکیه از یک نقطه ضعف بزرگ، که وابستگی این کشور به انرژی بوده، رهایی پیدا کرده و این امر میتواند بهترین خبر برای مردم ترکیه بوده و نوید بخش سرعت گرفتن رشد اقتصادی در سالهای آتی شود. اردوغان در سخنرانی خود در زمان اعلام کشف این میدان نفتی عنوان نمود که ترکیه میتواند حتی به صادر کننده نفت تبدیل شود. شاید در نگاه اول این مسئله دور از دسترس به نظر برسد؛ اما شاید در آغاز قرن حاضر، سرعت عمل ترکیه در کاهش وابستگی به انرژی و وضعیت فعلی این کشور نیز برای بسیاری از کارشناسان حوزه اقتصاد امری دور از دسترس و باور ناپذیر بوده باشد. با نگاهی به عملکرد فوق العاده این کشور در حوزه انرژی شاید روزی این رویای مردم و مسئولین ترکیه محقق شود. این کشور توانسته است با سرمایه گذاری کلان در بخش انرژی تجدید پذیر از جمله ساخت نیروگاه هسته­ای، توسعه عملیات اکتشاف نفت و گاز در نقاط مختلف دنیا، تجارت انرژی در سطح بین المللی و افزایش بهره­وری انرژی، گامهای بلندی در راستای تامین امنیت انرژی خود برداشته و قطعا با گسترش حضور بین المللی ترکیه در مناسبات انرژی جهان و همچنین افتتاح پرژه­های عظیم تولید انرژی در این کشور، در سالیان آتی شاهد موفقیت بیشتر این کشور در حوزه انرژی خواهیم بود.

منبع:
GAMOH GAMOH GAMOH گاموح GAMOH GAMOH